مديريت وآموزش
 نظارت ، كنترل و ارزيابي (2)

ارزيابي     Evaluation 

 

معني لغوي ارزيابي

 هر چند كه دو واژه ( ارزيابي و ارزشيابي ) در عمل به طور مترادف مورد استفاده قرار مي گيرند ، ولي بايد توجه داشت كه واژه ارزشيابي از نظر واژه شناسي تعريف نشده است . در صورتي كه ، واژه ارزيابي معادل « بررسي كردن ارزش چيزي » تعريف شده است( فرهنگ معين ) . از اين رو ، ترجمه ي ارزيابي در برابر واژه انگليسي  evaluation  قرار داده شده است . ( 22 ) همچنين در فرهنگ انگليسي به فارسي آريانپور واژه هاي  evaluate   و  evaluation   معني شده اند به : ارزيابي كردن ، تقويم كردن ، قيمت كردن ، سنجيدن ، شماره يا عدد چيزي را معين كردن و ارزيابي و سنجش . ( 23 )

 

تعريف ارزيابي

1-  ارزيابي‌ عملكردفرايندي‌ است‌ كه‌ درآن‌ مديران‌ وسرپرستان‌ رفتار كاركنان‌ را مشاهده‌ و بررسي‌ مي‌كنند تا بتوانند بازخوردهاي‌ لازم‌ را دربارة‌ نقاط‌ قوت‌ و ضعف‌ رفتارشان‌ به‌ آن ها ارائه‌ كنند . ( 18 )

2- ارزيابي‌ عملكرد عبارتست‌ از تعيين‌ درجه‌ كفايت‌ و لياقت‌ كاركنان‌ از لحاظ‌ انجام‌ وظايف‌ محوله‌ و قبول‌ مسئوليت ها در سازمان‌ كه‌ اين‌ ارزيابي‌ بايد به‌ طور عيني‌ و منظم‌ انجام‌ پذيرد . ( 18 )

3- ارزيابي‌ عملكرد « يعني‌ سنجش‌ نسبي‌ عملكرد انساني‌ در رابطه‌ با نحوة‌ انجام‌ كار مشخص‌ در يك‌ دوره‌ زماني‌ معين‌ درمقايسه‌ با استاندارد انجام‌ كار و همچنين‌ تعيين‌ استعداد و ظرفيت هاي‌ بالقوه‌ فرد به‌ منظور برنامه‌ ريزي‌ در جهت‌ به‌ فعليت‌ در آوردن‌ آن ها »  .       ( 18 )            

4 - ارزیابی عملکرد عبارت است از یک سیستم بازخور که دربرگیرنده ارزیابی مستقیم عملکرد اشخاص یا سازمان هامی باشد . ( 25 )

5- ارزيابي عملكرد ، به مجموعه اقدامات و فعاليت هايي اطلاق مي‌گردد كه به منظور افزايش سطح استفاده بهينه از امكانات و منابع در جهت دستيابي به هدف ها و شيوه‌اي اقتصادي توام با كارايي و اثر بخشي صورت مي‌گيرد .

6- ارزيابي عملكرد به مجموعه اقدامات و اطلاعاتي اطلاق مي گردد كه به منظو افزايش سطح استفاده بهينه از امكانات و منابع در جهت دست يابي به هدف ها به شيوه اي اقتصادي توآم با كارايي و اثر بخشي صورت مي‌گيرد . به طور كلي نظام ارزيابي عملكرد را مي توان فرايند سنجش و اندازه گيري و مقايسه ميزان و نحوه دستيابي به وضعيت مطلوب دانست ، صاحب نظران مديريت اندازه گيري عملكرد در بخش هاي دولتي را چنين تعريف كرده‌اند:

اندازه گيري عملكرد تلاشي است نظامند براي دانستن اين كه خدمات دولتي تا چه حد جواب گوي نيازهاي مردم بوده و توانايي دولت در برآورده نمودن آن تا چه اندازه است.

اندازه گيري عملكرد تلاشي ضروري براي پاسخ گويي به سوالاتي در مورد بهبود بهره ورري در قالب عباراتي نظير كارايي، اثر بخشي و قابليت پاسخ گويي مي‌باشد.

اندازه گيري عملكرد دولت روشي است جهت تعيين اين كه آيا خدمات با كيفيت و يا با هزينه‌اي مناسب به جامعه ارايه مي‌شود يا خير.

7- ارزيابي عملكرد عبارت است از فرايند سنجش و اندازه گيري عملكرد در دستگاه هاي اجرايي در چارچوب اصول و مفاهيم علمي مديريت براي تحقق اهداف و وظايف سازماني در قالب برنامه‌هاي اجرايي .

با توجه به تعاريف فوق و اهداف ما از اين ارزيابي عملكرد دستگاه هاي اجرايي، مي توان تعريفي به شرح زير ارايه نمود:

هدف از ارزيابي عملكرد عبارت است از: سنجش، ارزش گذاري و قضاوت در خصوص عملكرد دستگاه هاي اجرايي كشور بر اساس قوانين و مقررات مصوب ، رويكرد معيارهاي اثربخش ، كارايي، اقتصادي و اخلاقي به منظور ارتقاء كيفيت خدمات دولتي. ( 26 )

8- سيستمي است كه ارزشيابي و بازبيني دوره اي ازنحوه ي انجام كار افراد در سازمان را صورت مي دهد . ( 11 )    

9- فرآيندي است كه به طور نظام دار به تشريح توانايي ها و ضعف هاي كاركنان با توجه به شغل آن ها در فواصل معين مي پردازد .       ( 11 )   

10 - ارزشيابي  فرآيند جمع آوري و تفسير نظام دار شواهدي است كه در نهايت به قضاوت ارزشي با چشم داشت به اقدامي معين بيانجامد .  ( 27 )  

11-  سنجش ارزش نسبي پديده ها با استفاده از معيارهاي معين . ( 28 )

12 ارزشيابي عبارت است از روشي که به وسيله آن ميزان نزديکي به هدف مورد نظر سنجيده مي شود و درک اين مساله از طريق مقايسه وضع فعلي با هدف نهايي روشن مي گردد . به عبارت ديگر ارزشيابي ، مقايسه اي است بين آن چه وجود دارد و آن چه کمال مطلوب است ؛ از نظر کلي ارزشيابي را مي توان سنجش کمي و کيفي رشد و يا تغييري دانست که در موضوع مورد نظر به وجود آمده است و منظور از اين سنجش کسب اطمينان و ايجاد انگيزه لازم براي اجرا و يا ادامه برنامه است . ( 29 )

13 ارزشيابي فرآيندي است که در آن ، سطوح تصميم مورد نظر تعيين مي شود ، اطلاعات مناسب برگزيده ، جمع آوري ، و تجزيه و تحليل مي گردد تا گزارشي تهيه شود که بر اساس آن تصميم گيران بتوانند تصميمات مناسب و مقتضي اتخاذ نمايند . ( 30 )

14 ارزشيابي فرآيند منظمي است که در طي آن در باره ارزش ، مطلوبيت ، موثر بودن ، يا کفايت چيزي طبق ملاک ها و مقاصد معيني قضاوت و داوري مي شود . اين داوري مبتني بر مقايسه دقيق داده هاي عيني با استانداردهاي انتخابي است . تعريف دقيق آن چه بايد ارزشيابي شود ، دقيق بودن هدف ها ، تعيين ملاک هاي ويژه ، مشاهده و اندازه گيري دقيق ، و نتيجه گيري منطقي از جمله ويژگي هاي عمده ارزشيابي دقيق به شمار مي روند . ( 30 )

15 ارزشيابي کنترل کيفي فرايندها و نتايج يک برنامه آموزشي است . ( 30 )

16 ارزشيابي عبارت است از فرايند تعيين کردن ، به دست آوردن ، و فراهم ساختن اطلاعات توصيفي و قضاوتي در مورد ارزش و مطلوبيت هدف ها ، طرح ، اجرا و نتايج به منظور هدايت تصميم گيري ، خدمت به نيازهاي پاسخ گويي و درک بيش تر از پديده هاي مورد بررسي . ( 31 ) 

17 ارزشيابي عبارت از يک سلسله اقدامات رسمي به منظور بررسي عملکرد کارمندان در فاصله زماني معين است که شامل تمامي رفتارهاي فرد در ارتباط با کارکرد او در آن دوره زماني مي شود . ( 35 )

18 ارزشيابي عبارت است از سنجش و اندازه گيري کار و نتيجه به دست آمده از کار با مقياس و شاخصي که به توان کميت و کيفيت مورد نظر را با دقت به گونه اي عيني و دور از داوري هاي شخصي و ملاک هاي مبهم اندازه گيري کرد . ( 35 )

19 ارزشيابي و پاداش به معني فرآيند مقايسه نتايج حاصله در پايان يک دوره معين با اهداف از پيش تعيين شده به منظور تعيين ميزان پيشرفت ، تغيير و تجديد نظر در برنامه ها و دادن جزاي مناسب با حسن و يا سوء اجراي عمل و نتايج حاصله مي باشد . ( 35 )

20 - ارزيابي : داوري و قضاوت ارزشي و تخمين قيمت و ارزش كمي و كيفي چيزها و درجه بندي به وسيله ملاك و معيار معين . ( 36 )

 

مقايسه و نتيجه گيري

     دکتر سيد محمد مير کمالي در مقايسه ي نظارت و کنترل چنين مي نويسد : " معمولاً اصطلاحات نظارت و کنترل بر امور با هم مورد استفاده قرار مي گيرند . عده اي از صاحب نظران نيز معتقد به جدايي مفهوم آن هستند . گاهي اوقات از کلمه نظارت معني نظارت و کنترل و از مفهوم کنترل معني نظارت و کنترل ادراک مي شود . به هر حال ، اگر چه هر يک از اصطلاحات نظارت و کنترل داراي معاني متفاوتي هستند ، اما در عين حال کاملاً بهم مربوط و وابسته هستند . اما از نظر ما،نظارت و کنترل يعني ، بازديد و مراقبت از طرز پيشرفت اجراي عمليات با مقايسه با وضع مطلوب و تغيير و تصحيح عمليات به منظور جلوگيري از انحرافات از تحقق اهداف سازمان آموزشي است . 

           تعريف فوق ، از دو قسمت تشکيل شده است ، قسمت اول آن مربوط به کسب اطلاعات از طريق مشاهده و بررسي وضع موجود و تعيين پيشرفت کارها با مقايسه با وضع مطلوب است که نظارت ناميده مي شود . قسمت دوم تعريف به معني بازگردانيدن سيستم آموزشي به شکل درست و مطلوب آن از طريق کارهاي تصحيح کننده است که يک جريان عملياتي و اجرايي مي باشد . پس به طور کلي ، نظارت يک امر مشاهده اي و پژوهشي است که در نهايت به کسب اطلاعات از وضع موجود و مقايسه آن ها با شکل مطلوب منجر      مي شود . چنان چه در مقايسه با وضع مطلوب ، انحراف يا مشکلي مشاهده شود ، با اعمال کنترل ، مدرسه به وضع درست و مورد نظر بر مي گردد . چه بسا به علت عدم مشاهده انحراف ، نياز به کنترل و تصحيح عمليات نباشد . بنابراين ، نظارت مقدم بر کنترل و به عبارتي مهم تر از آن مي باشد ، به همين دليل با نظارت هاي درست و مستمر ، شايد به اعمال کنترل نيازمند نباشيم . " ( 35 )

            

لذا در اينجا به صورت مختصر به مقايسه سه مفهوم نظارت ، كنترل و ارزيابي مي پردازيم :

جدول مقايسه ي برخي ويژگي هاي نظارت ، كنترل و ارزيابي بر اساس مطالعات و تجربيات شخصي نگارنده

نظارت

كنترل

ارزيابي

1 نظارت مقدم بر كنترل و ارزيابي است .

2 نظارت مي تواند ما را تحدودي از كنترل بي نياز كند .

3 نظارت در همه مراحل تصويب سياست ها ، تعيين اهداف ، تهيه برنامه ها ، اجراي برنامه ها ، كنترل و ارزيابي نتايج برنامه ، تجديد نظر و اصلاح برنامه ها اعمال           مي گردد.

4 نظارت جنبه پيشگيرانه دارد و نقش و هدايت برنامه و فعاليت ها در جهت تحقق اهداف ايفا مي كند .

5 -  در نظارت راهنمايي ، مراقبت و پيشگيري از طريق دادن آموزش ، اطلاعات ، تذكر و يادآوري اعمال و سعي مي شود تا سرحد ممكن سلامت انجام كار و فعاليت ها و حصول نتيجه مطلوب تضمين كند .

6 در نظارت معمولاً داوري و قضاوت انجام نمي شود .

7 نظارت لطيف تر از كنترل و ارزيابي است و جنبه روابط انساني بيشتر در آن رعايت  مي شود .

8 در نظارت تقريبا توبيخ و مجازات مشاهده نمي شود .

9 در نظارت كاركنان كمتر فكر مي كنند كه شخص ناظر به دنبال مچ گيري و يا اعمال اغراض شخصي ( نا عادلانه ) است . و بيش تر آن را نوعي راهنمايي و كمك     مي دانند .

10 در نظارت برنده و بازنده كمتر مطرح مي شود .

 

1 كنترل مقدم بر ارزيابي است .

2 كنترل مي تواند ما را تا حدودي از ارزيابي بي نياز كند .

3 كنترل پس از پايان انجام هر بخشي از يك فعاليت يا از برنامه كنترل اعمال      مي گردد .

4 كنترل جنبه اصلاحي دارد يعني از طريق مقايسه نتايج حاصل از انجام بخشي از يك فعاليت يا برنامه با وضعيت مطلوب اقدام به رفع انحراف ( احتمالي ) و اصلاح مي كند .

5 در كنترل سعي بر پيدا كردن نقاط ضعف و قوت از طريق مقايسه بخشي از كار انجام شده يا برنامه اجرا شده با وضعيت مطلوب و تلاش براي رفع نقص و كمبود ها مي باشد .

6 در كنترل پيرامون بخشي از كار يا برنامه اجرا شده قضاوت و داوري به عمل مي آيد .

7 كنترل معناي ضمني نامطلوب و آزادي عمل فردي را تهديد مي كند .

8 در كنترل احتمال توبيخ و مجازات وجود دارد .

9 در كنترل چون تا حدودي قضاوت و داوري به عمل مي آيد بيشتر كارمندان عمل كنترل كننده را نوعي مچ گيري و معمولا قضاوت و داوري او را تا حدودي مغرضانه و ناعادلانه تلقي مي كنند .

6 در كنترل پيرامون بخشي از كار يا برنامه اجرا شده قضاوت و داوري به عمل مي آيد .

1 ارزيابي پس از نظارت و كنترل انجام مي گيرد .

2 ارزيابي مكمل كنترل است .

3 ارزيابي در پايان انجام يك فعاليت يا اجراي يك برنامه اعمال مي گردد .

4 -  در ارزيابي ، نتايج حاصل يا به طور كلي وضعيت موجود با وضعيت مطلوب مقايسه مي شود و در قضاوت نهايي ممكن است يكي از واكنش هاي زير به عمل آيد :

الف ) الزام به جبران انحراف مشاهده شده در نتايج حاصل از و ضعيت مطلوب .

ب ) تغيير اهداف و كاهش سطح توقعات و معيارها به دليل عدم توانايي سيستم جهت تحقق وضعيت مطلوب .

ج ) بالا بردن سطح اهداف ، توقعات و

معيارها به دليل مشخص شدن ظرفيت ها و توانايي هاي بالاتر سازمان .

د ) حذف يا تغيير كامل برنامه و فعاليت

مورد نظر . 

5 در ارزيابي نيز مانند کنترل اما در سطحي وسيع تر تلاش دارد از طريق مقايسه وضع موجود با وضع مطلوب نقاط قوت و ضعف را پيدا و در خصوص برنامه يا فعاليت ها تصميم گيري نمايد .

6 در ارزيابي در مورد كل كار و برنامه اجرا شده قضاوت و داوري مي شود و حكم صادر مي گردد .

 

 

دنباله جدول مقايسه ي برخي ويژگي هاي نظارت ، كنترل و ارزيابي بر اساس مطالعات و تجربيات شخصي نگارنده

نظارت

كنترل

ارزيابي

11 نظارت دوره زماني محدود و مشخص در طول مدت اجراي برنامه ندارد . و معمولا به صورت مستمر انجام مي گيرد .

12 نتيجه نظارت،  مديريت عملکرد است . 

13 در نظارت پاداش دادن مطرح نيست .

7 كنترل معناي ضمني نامطلوب و آزادي عمل فردي را تهديد مي كند .

8 در كنترل احتمال توبيخ و مجازات وجود دارد .

9 در كنترل چون تا حدودي قضاوت و داوري به عمل مي آيد بيشتر كارمندان عمل كنترل كننده را نوعي مچ گيري و معمولا قضاوت و داوري او را تا حدودي مغرضانه و ناعادلانه تلقي مي كنند .

10 در كنترل معمولا برنده و بازنده مطرح و به دنبال خود تشويق و تنبيه دارد .

11 كنترل معمولا در دوره هاي زماني محدود و مشخص در طول مدت اجراي برنامه انجام مي گيرد .

12 نتيجه کنترل ، ارزيابي عملکرد است .

13 در کنترل خيلي کم موضوع پاداش دادن مطرح مي شود .

7 از آن جا كه در ارزيابي ، قضاوت و داوري مشخصه ي بارزي است همانند كنترل و شايد بيشتر معناي ضمني نا مطلوب و معمولا در افراد ايجاد نگراني و حس ناخوشايندي را باعث مي گردد .

8 در ارزيابي احتمال توبيخ و مجازات بيش تر از كنترل است .

9 -  بيشتر كاركنان قضاوت و داوري به عمل آمده در ارزيابي را معمولا بيش از كنترل نوعي مچ گيري ، تحكم ، مغرضانه و غي منصفانه ادراك مي كنند .

10 در ارزيابي بيش از كنترل موضوع برنده و بازنده مطرح و تشويق و تنبيه به عمل مي آيد .

11 ارزيابي معمولا در زمان پايان اجرا برنامه يا دوره هاي زماني مشخص كه در  آن ها بخش مستقلي از يك برنامه به اتمام مي رسد اجرا مي گردد .

12 نتيجه ارزيابي ، ارزيابي عملکرد است .

13 معمولا پاداش دادن با ارزيابي همراه است .

 

منابع  :

1 -  سيد جوادين ، سيد رضا . نظارت پيش نياز کنترل رفتاري . از سلسله مقالات دريافتي در نخستين همايش علمي و  پژوهشي نظارت و  بازرسي در سال 76 .  سايت اداره كل بازرسي بوشهر .

2 - جاسبي ، عبد الله . نظارت و کنترل در مدیریت اسلامی .

3 -  نظارت،کنترل و ارزيابي رويدادهاي ورزشي  ( سايت اينترنتي مقالات مديريت ) .

4 –  صفوي نيا ، پروين . نظارت‌ و كنترل‌ در مديريت‌ آموزشي‌ . سايت اينترنتي سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان .

5   طهماسبي ، رضا .  نظارت‌ و كنترل‌ در مديريت‌ آموزشي‌ . سايت اينترنتي سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان .

6 –  عباس زادگان ، سيد محمد . مکاتب و مباني مديريت . چاپ دوم . تهران . شرکت سهامي انتشار . 1373 .

7 –  سيد عباس زاده ، مير محمد . کليات مديريت آموزشي . اروميه . انتشارات دانشگاه اروميه . 1374 .

8 – الواني ، سيد مهدي . مديريت عمومي . چاپ ششم . تهران . انتشارات ني . 1372 .

9 – قرائي مقدم ، امان . مديريت اموزشي . تهران . انتشارات ابجد . 1375 .

10 - گروهي از اساتيد و صاحب نظران . متون آموزشي براي تدريس در دوره هاي آموزشي مديريت  پايه سطح ( 2 ) . انتشارات مركز آموزش مديريت دولتي .

11 - زارعي متين ، حسن . مديريت منابع انساني .

12 - مانتانا ، پاتريك . فرهنگ فراگيري دانش مديريت . ترجمه سهراب خليلي شوريني .

13 - رضائيان ، علي . اصول مديريت . تهران . انتشارات سمت . 1376 .

14- گروهي از اساتيد و صاحب نظران . مجموعه مطالب آموزشي دوره توجيهي مديران پايه ( روساي ادارات وهمترازان ) نظام جديد آموزش مديران كشور . تهران . انتشارات مركز آموزش مديريت دولتي . 1379.

15- معصومي ، سيد حسين . نظارت و كنترل از ديدگاه اسلام . انتشارات سروش هدايت . 1378 .

16- خاكي ، غلامرضا . آشنايي با مديريت بهره وري ( تجزيه و تحليل آن در سازمان ) . چاپ دوم . تهران . كانون فرهنگي انتشاراتي سايه نما . 1377 .

17- آيين نامه نظارت در سازمان بهزيستي استان يزد .

18-  غلامزاده . سمینارارزیابی ( مدیریت ) عملکرد ( گرفته شده از اینترنت ).

19-  صافي ، احمد . سازمان و مديريت در آموزش و پرورش . تهران . انتشارات ارسباران . 1380 .

20 –  عباسپور ، عباس . نظارت و راهنمايي آموزشي به عنوان رفتار سازماني . فصلنامه مديريت در آموزش و پرورش . شماره مسلسل 14 .

21 –  معين ، محمد . فرهنگ فارسي . تهران . انتشارات راه رشد . 1382 .

22 – بولا ، هـ . س . ارزيابي آموزشي و كاربرد آن در سواد آموزي تابعي . ترجمه : عباس بازرگان . تهران . مركز نشر دانشگاهي . 1362 .

23 – آريانپور كاشاني ، عباس . آريانپور كاشاني ، منوچهر . فرهنگ فشرده انگليسي به فارسي ( يك جلدي ) . چاپ دوازدهم . تهران . موسسه انتشارات امير كبير . 1367 .

24 – افشاري ، حسن . نظارت و راهنمايي تعليماتي . اداره کل آموزش هاي ضمن خدمت . واحد برنامه ريزي آموزش ابتدايي .

25 -  جليل خاني ، بهرام .         www. Talebi.com  .

26 - دفتر بهبود مديريت و ارزيابي عملكرد معاونت امور مديريت و منابع انساني سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور . ارزيابي عملكرد . 1382 .

27- گروهي از اساتيد و صاحب نظران . متون آموزشي براي تدريس در دوره هاي آموزشي مديريت  پايه سطح ( 2 ) . انتشارات مركز آموزش مديريت دولتي .

28- پسران قادر ، مجيد . دريچه اي به مديريت منابع انساني طبقه بندي و روش هاي اصلي ارزشيابي مشاغل . تهران . انتشارات رودكي . 1373 .

29 – خلود ، حسين . ارزشيابي برنامه هاي آموزشي . مديريت امروز . دوره ششم . شماره اول و دوم .

30 – صفوي ، امان الله . نظرات معاصر در باره ارزشيابي از برنامه . فصلنامه تعليم و تربيت . سال اول . شماره 2 و 3 .                                                            

31 کيامنش ، عليرضا . آشنايي با الگوي ارزشيابي  CIPP   . فصلنامه تعليم و تربيت . سال چهارم . شماره 1 و 2 .

32- جمعي از اساتيد مديريت . نگرش سيستمي ( مجموعه چهارم ) . تهران . مركز آموزش مديريت دولتي .

33 - مانتانا ، پاتريك . فرهنگ فراگيري دانش مديريت . ترجمه سهراب خليلي شوريني .

34 - فيضي ، طاهره . مباني سازمان و مديريت ( رشته حسابداري ) . چاپ دوم . تهران . انتشارات دانشگاه پيام نور . 1375 .  

35 مير کمالي ، سيد محمد . رهبري و مديريت آموزشي . چاپ پنجم ( ويرايش دوم ) . تهران . نشر يسطرون . 1378 . 

36 بهارستان ، جليل . مطالعه تطبيقي ارزشيابي در مديريت اسلامي و مديريت متداول . مجله علوم اجتماعي و انساني دانشگاه شيراز ( ويژه نامه علوم تربيتي ) . دوره هيجدهم ، شماره دوم ، پاييز 1380 ( پياپي 36 )

|+| نوشته شده توسط فاطمه شريفي در یکشنبه بیست و هشتم آذر 1389  |
 
 
بالا